जागतिक पातळीवरील सहकारी चळवळीची विद्यमान स्थिति

विशेष लेख – लेखक श्री. श्रीकांत पटवर्धन

सहकारी चळवळ ही एक विश्वव्यापी संरचना आहे, ज्याने जगभरातील अर्थव्यवस्था आणि समाजावर महत्त्वपूर्ण प्रभाव टाकला आहे. परस्पर साहाय्य, स्व-सहाय्य, आणि लोकशाही मार्गदर्शनाच्या तत्त्वांवर आधारित अनेकविध सहकारी संस्था ह्या सर्वांगीण आर्थिक विकास, सामाजिक समावेश, आणि सामुदायिक सक्षमीकरणासाठी प्रभावी साधन म्हणून उदयास आल्या आहेत. या लेखात सहकारी चळवळीचा जागतिक दृष्टिकोन, त्याचा प्रभाव, आव्हाने आणि भविष्यातील शक्यता यांचा आढावा घेतला आहे.

सहकारी संस्थांचा जागतिक व्याप – सहकारी संस्था जगभरात महत्त्वपूर्ण उपस्थिती ठेवतात, तीन दशलक्षांहून अधिक सहकारी संस्था तीन अब्जांहून अधिक सदस्यांना विविध क्षेत्रांमध्ये सेवा पुरवतात, जयमध्ये कृषी, वित्त, गृहनिर्माण, मत्स्य,साखर उद्योग, वस्त्रउद्योग असे अनेक व्यवसाय व सेवा संविष्टआहेत. इंटरनॅशनल को-ऑपरेटिव्ह अलायन्स (ICA), जी सहकारी संस्थांचे जागतिक प्रतिनिधित्व करणारी एक अग्रगण्य संस्था आहे, सहकारी संस्थेचे वर्णन एक स्वायत्त संघटना म्हणून करते, जिथे लोक स्वतःच्या आर्थिक, सामाजिक, आणि सांस्कृतिक गरजा आणि आकांक्षा पूर्ण करण्यासाठी स्वेच्छेने एकत्र येतात आणि संयुक्त मालकीच्या आणि लोकशाही नियंत्रणाच्या माध्यमातून कार्य करतात. युरोपमध्ये, सहकारी संस्थांना दीर्घ इतिहास आहे, ज्यात इंग्लंडमधील १८४४ मध्ये स्थापन झालेल्या रॉचडेल सोसायटी ऑफ इक्विटेबल पायोनियर्सला आधुनिक सहकारी चळवळीचा जनक मानले जाते. युरोपियन सहकारी संस्था, विशेषत: इटली, फ्रान्स, आणि स्पेनमध्ये, अर्थव्यवस्थेचा अविभाज्य भाग बनल्या आहेत. उत्तर अमेरिकेत, विशेषत: ग्रामीण भागात, सहकारी संस्थांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे. अमेरिकेत एक मजबूत सहकारी क्षेत्र आहे, ज्यात शेतकऱ्यांना समर्थन देणाऱ्या कृषी सहकारी संस्था आणि लाखो सदस्यांना आर्थिक सेवा पुरवणाऱ्या क्रेडिट युनियन्स यांचा समावेश आहे. लॅटिन अमेरिकेत, सहकारी संस्था सामाजिक असमानता दूर करण्यासाठी आणि आर्थिक विकासासाठी महत्त्वपूर्ण ठरल्या आहेत. ब्राझील, अर्जेंटिना, आणि कोलंबिया सारख्या देशांमध्ये कृषी, वित्त, आणि गृहनिर्माण यासारख्या क्षेत्रांमध्ये सहकारी संस्थांच्या व्यवसायात लक्षणीय वाढ झाली आहे. अफ्रिकेत, सहकारी संस्थांचा समृद्ध इतिहास आहे, जिथे अन्न सुरक्षा, वित्तीय समावेशन, आणि सामुदायिक विकासासाठी सहकारी संस्था केंद्रस्थानी आहेत. केनिया, युगांडा, आणि दक्षिण आफ्रिका सारख्या देशांमध्ये, सहकारी संस्था लहान शेतकरी, महिला, आणि वंचित समुदायांना सशक्त बनवण्यात महत्त्वपूर्ण ठरल्या आहेत. आशिया हे काही जगातील सर्वात मोठ्या आणि यशस्वी सहकारी संस्थांचे घर आहे. उदाहरणार्थ, भारतात, सहकारी चळवळीने कृषी क्षेत्रावर महत्त्वपूर्ण परिणाम केला आहे, जसे की अमूल, एक दुग्ध उत्पादक सहकारी संस्था, जी जागतिक ब्रँड बनली आहे. जपानच्या ग्राहक सहकारी संस्था आणि दक्षिण कोरियाच्या कृषी सहकारी संस्था ही या क्षेत्रातील यशस्वी उदाहरणे आहेत.

सहकारी संस्थांचा प्रभाव – उद्योग आणि सेवा याकरीता सहकारी संस्थां या अधिक समावेशी, स्थिर आणि अनुकूल असण्याच्या कारणाने सर्व संबंधित घटकांचा उत्कर्ष साधू शकण्याची अधिकतम क्षमता बाळगतात.विशेषतः आर्थिक संकटांच्या काळात. उदाहरणार्थ, २००८ च्या जागतिक आर्थिक संकटाच्या काळात, क्रेडिट युनियन आणि सहकारी बँकांनी पारंपरिक आर्थिक संस्थांच्या तुलनेत अधिक स्थिरता दर्शवली. सहकारी संस्था सामाजिक उत्तरदायित्वासाठी ओळखल्या जातात, ज्याचा अनुभव ‘करोना’ काळात जगभरात आपण घेतला आहे. सहकारी संस्था या पर्यावरणीय शाश्वतता, वाजवी व्यापार, आणि सामुदायिक विकासाला प्राधान्य देतात असे समणीपणे म्हणतायेईल.  सहकारी संस्थांचा सर्वात मोठा प्रभाव सामाजिक समावेशनाला चालना देण्याच्या भूमिकेत आहे. सहकारी संस्था वंचित गटांना, ज्यात महिला, आदिवासी समुदाय, आणि ग्रामीण भागातील लोकांचा समावेश आहे, अर्थव्यवस्थेत सहभागी होण्याची संधी देतात. सदस्यांच्या गरजांना नफ्यापेक्षा अधिक प्राधान्य देऊन, सहकारी संस्था मालकी, सशक्तीकरण, आणि ऐक्याची भावना निर्माण करतात.

सहकारी चळवळीच्या समोर असलेल्या आव्हानांचा सामना – आजपर्यंतच्या अश्या यशस्वी प्रवासाचा इतिहास असला तरी,आधुनिक जगात सहकारी संस्थांना काही आव्हानांचा सामना करावा लागतो. सर्वात महत्त्वाचे आव्हान म्हणजे अधिक दृश्यमानता आणि ओळख मिळवण्याची गरज. अनेक देशांमध्ये, सहकारी संस्था अजूनही राष्ट्रीय आर्थिक धोरणांमध्ये पूर्णपणे समाविष्ट नाहीत, आणि त्यांच्या योगदानाचे आर्थिक आकडेवारीत पुरेसे प्रतिबिंबित होत नाही. दुसरे आव्हान म्हणजे क्षमता वाढवणे आणि निरंतरप्रशिक्षणाची आवश्यकता. स्पर्धात्मक आणि टिकाऊ राहण्यासाठी, सहकारी संस्थांनी त्यांच्या सदस्य,कर्मचारी आणि नेतृत्वाच्या शिक्षण- प्रशिक्षणात गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे. यामध्ये सहकारी तत्त्वांची सखोल समज विकसित करणे आणि सदस्यांना त्यांच्या संस्थांचे व्यवस्थापन आणि वाढ यासाठी आवश्यक कौशल्ये प्राप्तकरूनदेणे समाविष्ट आहे. जागतिकीकरण आणि बाजारपेठेतील स्पर्धा देखील सहकारी संस्थांसाठी आव्हान ठरतात. बाजारपेठा अधिकाधिक स्पर्धात्मक होत असताना, सहकारी संस्थांनी त्यांच्या मूळ मूल्यांचे पालन करताना नाविन्यता आणि विस्तार साधण्याचे मार्ग शोधले पाहिजेत.

सहकारी चळवळीचे भवितव्य – सहकारी चळवळीचे भवितव्य आशादायक दिसत आहे, कारण जागतिक पातळीवर या संरचनेचीक्षमता लक्षात येत आहे, जी जगातील काही महत्त्वाच्या आव्हानांना सामोरे जाण्यासाठी सक्षम आहे. आजजगभरातउपस्थित असमानता, हवामान बदल, आणि सामाजिक अशांतता यांसारख्या समस्यांशी लढत असताना, सहकारी संस्था ह्याआर्थिक विकासाचे एक असे मॉडेल देताना दिसतात, ज्यामध्ये नफ्यापेक्षा लोकांना आणिलोककल्याणाला सर्वतोपरीप्राधान्य दिलेजाते. अनेकविध आंतरराष्ट्रीय संघटनांनी ज्यात संयुक्त राष्ट्रांचा समावेश आहे, शाश्वत विकास उद्दिष्टे (SDGs) साध्य करण्यासाठी सहकारी संस्थांची क्षमता ओळखली आहे. सहकारी संस्थांच्या लोकशाही मार्गदर्शन, सामाजिक उत्तरदायित्व, आणि आर्थिक समावेशनावर आधारित विकासाच्या तत्त्वांबाबत या आंतरराष्ट्रीय संस्था आश्वस्त आहेत. या सर्वाचा निष्कर्ष म्हणून असे म्हणता येईल की , सहकारी चळवळ जागतिक अर्थव्यवस्थेतील एक गतिमान आणि विकसित होणारी शक्ती आहे. बदलत्या परिस्थितीशी जुळवून घेण्याची, वंचित समुदायांना सशक्त करण्याची, आणि सामाजिक आणि आर्थिक न्यायाला प्रोत्साहन देण्याची क्षमता सहकारी संस्थांना अधिक न्याय्य आणि शाश्वत जगाच्या प्रयत्नात महत्त्वपूर्ण घटक बनवते. सहकारी संस्था वाढत आणि नाविन्यपूर्ण रूप धारण करीत राहतील आणि म्हणूनच त्या समावेशक आणि लवचिक अर्थव्यवस्था निर्माण करण्याच्या जागतिक प्रयत्नांचा एक आवश्यक घटक राहतील अशी खात्री वाटते.

– श्रीकांत पटवर्धन, महाराष्ट्र प्रदेश कार्यालय प्रमुख, सहकार भारती